Hildebrandstraat 14
5242 GE Rosmalen
06-20406009
073-5217753
b.vandermeer@home.nl
http://www.bobvandermeer.info
http://www.bullying.nl

Criteria om een antipestprogramma te beoordelen | Afdrukken |  E-mail
Criteria om een antipestprogramma te beoordelen
Bob van der Meer

Inleiding
In 1988 verscheen mijn boek De zondebok in de klas. Hierin gaf ik een verklaringsmodel en schetste ik een groot aantal curatieve en preventieve oplossingen, waaronder aandacht voor groepsdynamische processen. Omdat ik in 1990 merkte dat er allerwegen antipestprojecten werden ontwikkeld en op de markt werden gebracht, die niet tot oplossingen konden leiden, vroeg ik in interviews en artikelen het probleem structureel aan te pakken, welk advies - naar later bleek - niet was overgenomen.
Adema en Kalverboer deden namelijk in 1997 onderzoek naar de effectiviteit van de toenmalige pestinterventieprogramma’s, zoals ‘Kijk naar je eigen’, Pesten….echt niet’ en ‘Zeg nou zelf,’ om tot de conclusie te komen dat deze programma’s ineffectief waren (1). Op het einde van hun artikel stelden ze daarom voor om een andere richting in te slaan. Deze richting was: aandacht gaan besteden aan groepsdynamische processen, achter welke opmerking zij als bron mijn in 1988 verschenen boek De zondebok in de klas plaatsten.

Na deze eerste golf van antipestprojecten volgde een tweede. Ze bestond merendeels uit al dan niet preventieve sociale vaardigheidstrainingen die ook beweerden pesten aan te pakken of daar een oplossing voor te zijn. Een overzicht van deze projecten in alfabetische volgorde: Apenrotstraining, C&SCO, Challenge Day, Cole Kikker, Herstelrecht, KiVA, Leefstijl, Marietje Kessels project, Massage voor en door kinderen, No Blame Aanpak, PRIMA-methode, Over de Streep, Rots en Water, Sterkamp en Tok tok, herrie in het hok.

In 1995 waren mijn eisen voor een goede aanpak van pesten gereed, welke eisen ik in drie publicaties had vastgelegd (2). Het waren: de aanpak is in twee opzichten integraal; het probleem wordt structureel aangepakt en de aanpak leidt tot attitudeverandering.

Hieronder een korte toelichting op de drie eisen, gevolgd door daarbij behorende criteria in de vorm van vragen. De drie eisen zijn, zoals boven reeds vermeld: de aanpak is in twee opzichten integraal; is structureel en leidt tot attitudeverandering. Voor een uitgebreidere behandeling van deze materie verwijs ik naar de rubriek Een goede aanpak van pesten: drie eisen op de homepage van www.pesten.net  (tweede kolom verticaal op deze site) en naar de rubriek KIVA (vijfde kolom verticaal), eveneens op de homepage van deze site.
 
1 Integrale aanpak 
partijenenmeganismenbijgeweld.jpg
De eerste eis is dat de aanpak in twee opzichten integraal is. Enerzijds door het betrekken van alle partijen bij de aanpak, mijn vijfsporenaanpak van het probleem (figuur 1). Anderzijds door pesten te zien als geweld en het om die reden onder te brengen binnen een verklaringsmodel van geweld. 

Figuur 1: Partijen en mechanismen bij geweld.  

Vijfsporenaanpak van pesten
Vragen in dit verband zijn:
- Gaat de methode uit van de volgende vijf partijen: zwijgende middengroep (de kolom in het midden van figuur 1), bestaande uit de vijf subgroepen/leerlingen die: mee doen uit angst; mee doen uit berekening; niet mee doen, maar ook geen duidelijk stelling nemen; het niet zien; het soms voor het slachtoffer opnemen; de pester (de drie kruisjes aan de bovenkant); de leerkracht (de pijl van boven naar beneden); de ouder (de pijl van onder naar boven); het slachtoffer (de drie kruisjes aan de onderkant?
- Wordt de zwijgende middengroep gemobiliseerd door voor de leerlingen van groepen 1-3 regels te maken en toe te passen en door de leerlingen van groepen 4-8 en klassen 1-3 regels met elkaar te laten maken en de regels elke week kort te behandelen (eerste spoor)?
- Is een procedure aanwezig voor de hulp aan de pester (tweede spoor)?
- Zijn de teamleden geprofessionaliseerd in het signaleren en de aanpak van het probleem (derde spoor)?
- Zijn ouders op de hoogte gesteld van signalen en zijn zij op de hoogte (gesteld) van hun verantwoordelijkheden als ouders van pester, slachtoffer en de leerlingen van de rest van de klas, de zwijgende middengroep (vierde spoor)?
- Is een procedure aanwezig voor het gepeste kind (vijfde spoor)?
- Is een enquête bij het team afgenomen over mogelijke ongewenste omgangsvormen tussen leerlingen onderling; leerlingen en leerkrachten; leerkrachten en leerlingen; personeel onderling; school en ouders en tussen ouders en school; wordt deze enquête jaarlijks herhaald en wordt de methode jaarlijks geëvalueerd?
- Wordt aandacht besteed aan en oplossingen toegepast voor de drie psychologische mechanismen (figuur 1): de samenzwering om te zwijgen, het omstandersdilemma en de neiging van de omstanders om het slachtoffer (een gedeelte van) de schuld te geven, ook wel blaming the victim genoemd?
- Maakt de school aan de ouders van nieuwe leerlingen bekend wat haar beleid op psychosociale veiligheid inhoudt, waarna aan hen door middel van het plaatsen van een handtekening gevraagd wordt hiermee akkoord te gaan? 

Verklaringsmodel van geweld
- Beschikt de methode over een verklaringsmodel van geweld waarin pesten geplaatst en geduid kan worden?
- Wordt binnen de methode pesten gezien als (lichamelijk, geestelijk of seksueel) geweld?
- Genereert het model van geweld meerdere oorzaken van pesten?
- Genereert het model van geweld meerdere oplossingen voor pesten?

2 Structurele aanpak van het probleem
Een structurele aanpak van het probleem bestaat uit de trits signaleren, analyseren, plan opzetten en uitvoeren, evalueren.
Vragen in dit verband zijn:
- Beschikt de methode over signalen, directe en indirecte signaleringsmogelijkheden van pesten?
- Beschikt de methode over een verklaringsmodel van geweld en een analysemodel van pesten?
- Beschikt de methode over (beschrijvingen van) pilotprojecten waarin de methode is toegepast en verbeterd?
- Beschikt de methode over evaluatie-instrumenten die door een school kunnen worden toegepast?

3 De aanpak leidt tot attitudeverandering
Een attitude bestaat uit drie componenten, de bovenste drie knoppen op de homepage van www.pesten.net, en uit drie strategieën, de drie onderste drie knoppen op de homepage van www.pesten.net. De componenten zijn: de cognitieve (kennis)component, de emotioneel-affectieve component en de conatieve (wils- of streef)component. En de drie strategieën zijn: de machts- of dwangstrategie, de normatief-heropvoedende en de empirisch-rationele strategie, welke laatste strategie om een aantal redenen door mij is veranderd in: psychologische wetmatighedenstrategie.
Dit houdt voor een blijvende attitudeverandering de volgende vragen in:
Cognitieve component
- Beschikt de methode over antwoorden op alle mogelijke informatieve vragen, lessuggesties voor leerlingen van verschillende leeftijden en handelwijzen over pesten voor alle mogelijke doelgroepen, waaronder: leerkrachten, ouders, leerlingen, studenten van diverse opleidingen, psychologen, jeugdzorg, leerplichtambtenaren, leiders van sportclubs?
- Worden de intranetten van deze doelgroepen gebruikt voor vragen en antwoorden?
Emotioneel-affectieve component
- Beschikt de methode over manieren om het empathisch vermogen van de verschillende doelgroepen te meten en – indien nodig – te veranderen, te verbeteren of te verhogen?
Conatieve component
- Beschikt de methode over een manier om leerlingen te leren zorgvuldig(er) met elkaar om te gaan, enerzijds door voor leerlingen van groepen 1-3 regels vast te stellen en door leerlingen van groepen 4-8 en klassen 1-3 regels met elkaar te laten afspreken?
- Beschikt de methode over een concept Beleidsplan psychosociale veiligheid?
- Is dit plan aangepast aan de school en is dit plan daarna ter goedkeuring aangeboden aan alle schoolgeledingen, goedgekeurd, vastgesteld en uitgevoerd?
- Wordt dit plan elk jaar geëvalueerd? 
Machts- of dwangstrategie
- Beschikt de methode over manieren om de pester te helpen zijn of haar gedrag in eerste instantie door middel van dwang te veranderen?
Normatief-heropvoedende strategie
- Beschikt de methode over een sociale vaardigheidstraining voor notoire pesters?
Psychologische wetmatighedenstrategie
- Beschikt de methode over een overzicht van en oplossingen voor de eerste groep van wetmatigheden:  de samenzwering om te zwijgen, het omstandersdilemma en blaming the victim; voor de tweede groep: rollen, hiërarchie en fasen in een groep, groepsnormen, groepsdruk en groepscohesie, in één woord voor groepsdynamische processen; en voor de derde groep: een, met behulp van de sociometrie, verkregen normaalverdeling van sociometrische statustypen?

Elke methode die zegt pesten aan te pakken en op te lossen kan nu op eenvoudige wijze worden beoordeeld, door gewoon aan de aanbieders van dit soort cursussen bovenstaande vragen te stellen en door hen te laten beantwoorden. Daar is geen groep van ‘deskundigen’ van het Nederlands Jeugd Instituut (NJI) meer voor nodig, elke school is daar nu toe in staat. 
Succes.

Literatuur
1 Adema, M. & A.F. Kalverboer (1977). Nederlandstalige pestinterventieprogramma’s. Tijdschrift voor Orthopedagogiek. Houten: Bohn, Stafleu en Van Loghum, pp 447-458.
2 In 1995 had ik mijn drie eisen voor een goede aanpak van pesten geformulleerd. Het waren: de aanpak is in twee opzichten integraal. Enerzijds door alle partijen bij de aanpak ervan te betrekken: mijn vijfsporenaanpak van pesten. Anderzijds dooe pesten te zien als geweld en het om die reden onder te brengen binnen een verklaringsmodel van geweld. te zien. Mijn vijfsporenaanpak en verklaringsmodel van geweld zijn afkomstig uit: Meer, B. van der (1991-1), 107-122. Het zondebokfenomeen op school. In: Gelukkig op school? Emotionele stoornissen en het functioneren op school, onder redactie van A. Collot d’Escury-Koenigs, T. Engelen & J. Tijhuis. Lisse: Swets en Zeitlinger. De structurele aanpak is afkomstig uit: Meer, B. van der (1993-4). De Probleemaanpak. Nijmegen: Berkhout BV. En de derde eis van attitudeverandering is afkomstig uit: Meer, B. van der (1995-2), 263-274. Attitudeverandering door middel van pestprojecten. In: Sociale vaardigheidstrainingen voor kinderen, indicaties, effecten, knelpunten, onder redactie van: A. Collot d’Escury-Koenigs, T. Engelen & E. Mackaay-Cramer. Lisse: Swets en Zeitlinger.

Bron: Bovenstaand artikel werd op verzoek gemaakt en in School en SEO Gids oktober 2012 gepubliceerd.
 
© 2018 Bob van der Meer