Hildebrandstraat 14
5242 GE Rosmalen
06-20406009
073-5217753
b.vandermeer@home.nl
http://www.bobvandermeer.info
http://www.bullying.nl

Pabo-module geweld | Afdrukken |  E-mail
Mogelijke onderwerpen voor een PABO-module pesten/geweld
Bob van der Meer

Inleiding

Pesten is al jaren in het nieuws. De laatste tijd in het bijzonder vanwege de zelfmoord van Tim Ribberink en Fleur Bloemen en de zes andere leerlingen die vanwege pesten een einde aan hun leven maakten, maar de pers niet haalden.
Al jaren wordt het ministerie van OCW op de hoogte gesteld van haar falend beleid op dit onderwerp, over volkomen uit de hand gelopen pestsituaties en ongeveer twee jaar geleden over een significante toename van het aantal zelfmoorden vanwege pesten. Al deze waarschuwingen bleven echter zonder resultaat. 
Toen echter de maatschappij in shock raakte vanwege de zelfmoord van Tim en Fleur en maatregelen eiste, riep de staatssecretaris en met hem de Kinderombudsman pro forma een aantal organisaties en individuen bij elkaar om daarna zelf een Plan van aanpak pesten naar buiten te brengen, binnen het ministerie van OCW de geëigende werkwijze. Omdat een onderdeel uit dit plan een PABO-module betrof en ik in 1994 een dergelijke module had gemaakt, noem ik hieronder, middels  mijn in 1995 geformuleerde drie eisen aan een goede aanpak van pesten en andere vormen van geweld, de mogelijke elementen van een dergelijke module.
  
Hieronder eerst mijn drie eisen voor een goede aanpak van pesten, welke eisen in dit geval zullen worden gebruikt voor een PABO-module pesten en andere vormen van geweld op en buiten school. En tot slot de elementen van een dergelijke module.

Drie eisen aan een goede aanpak van pesten

Aan een goede aanpak van pesten kunnen drie eisen worden gesteld:
- De aanpak is in twee opzichten integraal. Enerzijds door pesten in te passen binnen een verklaringsmodel van geweld. Anderzijds door alle partijen bij de aanpak van het probleem te betrekken: een vijfsporenaanpak van pesten.
- Het probleem wordt structureel, volgens de trits signaleren, analyseren, plan opzetten en uitvoeren, evalueren, aangepakt.
- En de aanpak leidt tot attitudeverandering. Aangezien een attitude uit drie componenten bestaat en voor een blijvende attitudeverandering drie strategieën nodig zijn, houdt dit in dat voor deze categorieën producten aanwezig dienen te zijn. 
Hieronder een uitwerking.

1 De aanpak is in twee opzichten integraal
De aanpak is in twee opzichten integraal. Enerzijds door pesten in te passen binnen een verklaringsmodel van geweld. Anderzijds door alle partijen bij de aanpak ervan te betrekken: een vijfsporenaanpak van pesten

Bronnen verklaringsmode van geweld:
- Meer, B. van der (1991-1). Het zondebokfenomeen op school. In: Gelukkig op school? Emotionele stoornissen en het functioneren op school, onder redactie van A. Collot d’Escury-Koenigs, T. Engelen-Snaterse & L. Tijhuis, 107-122. 
- Meer, B. van der (2000-3). School en geweld, oorzaken en aanpak. Assen: Van Gorcum.

Bronnen vijfsporenaanpak:
- Meer, B. van der (2014). Rubriek Vijfsporenaanpak. Rosmalen: Europees Expertisecentrum voor Veiligheid, website www.pesten.net, eerste kolom verticaal.
- Meer, B. van der (2012). De vijfsporenaanpak van pesten. Counselling Magazine, 4, 23-26.

Implicaties voor de PABO-module: 
- Workshops over het verklaringsmodel van geweld en de vijfsporenaanpak van pesten.
- Bestudering door studenten van School en geweld, oorzaken en aanpak.
- Bestudering door studenten van literatuur over de vijfsporenaanpak van pesten.
- Samenstellen van multiple choise- en open vragen.

2 Het probleem wordt structureel, volgens de trits signaleren, analyseren, plan opzetten en uitvoeren, evalueren,  aangepakt
Bronnen structurele aanpak:
- Meer, B. van der (1993-4). De Probleemaanpak. Nijmegen: Berkhout BV. 
- Meer, B. van der (2013). Geweld als onderwijsprobleem. Rosmalen: Europees Expertisecentrum voor Veiligheid.

Implicaties voor de PABO-module:
- Workshop over een structurele aanpak van pesten.
- Bestudering door studenten van Geweld als onderwijsprobleem.
- Samenstellen van multiple choise- en open vragen.

3 De aanpak leidt tot attitudeverandering
Omdat een attitude bestaat uit drie componenten (cognitieve, emotioneel-affectieve en conatieve component) en voor een blijvende attitudeverandering drie strategieën (machts-, heropvoedende en psychologische wetmatighedenstrategie) nodig zijn, impliceert dit dat voor een goede aanpak van pesten/geweld/ongewenste omgangsvormen producten op deze zes deelgebieden aanwezig dienen te zijn. 
 
Bronnen attitudeverandering:
- Meer, B. van der (1995-2). Attitudeverandering door middel van pestprojecten. In:  A. Collot d’Escury-Koenigs, T. Engelen-Snaterse & E. Mackaay (red.). Sociale vaardigheidstrainingen voor kinderen, indicaties, effecten, knelpunten. Lisse: Swets en Zeitlinger, 263-274.  
- Meer, B. van der (2014). Website www.pesten.net, rubrieken cognitieve, emotioneel-affectieve en conatieve component, machts-, heropvoedende en psychologische mechanismen strategie. Rosmalen: Europees Expertisecentrum voor Veiligheid.

Implicaties voor de PABO-module:
- Workshop over attitudeverandering.
- Door studenten  te bestuderen onderwerpen, waarna  individueel uitvoeren van schriftelijke opdrachten met behulp van content op www.pesten.net

Hieronder per component en strategie de te bestuderen onderwerpen. Ik volsta met het noemen van onderwerpen, waarbij opgemerkt wordt dat voor elk hieronder genoemd onderwerp een of meer producten op www.pesten.net voorhanden zijn.

3.1 Kenniscomponent
Voor een goede aanpak van pesten dient de student en – in later stadium - de zittende leerkracht te beschikken over kennis op de volgende onderwerpen:
- Definitie pesten en verschillen tussen pesten en plagen (nummer 031).
- Onderzoek en onderzoeksresultaten (nummer 010).
- Oorzaken van pestgedrag (nummer 033).
- Oorzaken van gepest worden (nummer 040).
- Gevolgen voor het slachtoffer (nummer  011, 063,234).
- Gevolgen voor de pester.
- Gevolgen voor de rest van de klas, de zwijgende middengroep.
- De rol van de leerkracht.
- Signalen van pesten.
- Directe signaleringsmogelijkheden: de vraag stellen; (laten) observeren; signalen van pesten, onderverdeeld naar signalen van lichamelijk, geestelijk of seksueel geweld; regels vast (laten) stellen; les- en begeleidingsactiviteiten.
- Indirecte signaleringsmogelijkheden: pest test; sociogrammethode; schoolvragenlijst/saqi; focused interview; sociometrische statustypen; afname van enquête over mogelijke ongewenste omgangsvormen tussen leerlingen.
- Kenmerken van pesters.
- Kenmerken van slachtoffers.
- Verschillen tussen jongens en meisjes.
- Cyberpesten.
- Strafbare feiten en pesten.
- Sociale vaardigheidstraining voor alle leerlingen.
- Sociale vaardigheidstraining voor pesters.
- Sociale vaardigheidstraining voor slachtoffers.
- Hulp aan de pester.
- Hulp aan het slachtoffer.
- De rol van de ouders.
- Adviezen aan ouders van pesters.
- Adviezen aan ouders van slachtoffers.
- Adviezen aan alle overige ouders.
- Mogelijkheden ter verbetering van de samenwerking tussen school en ouders.
- Artikelen over pesten.
- Antipestmethoden: theoretische achtergronden en mogelijke effecten.

3.2 Emotioneel-affectieve component
Voor een goede aanpak van pesten dient de student/zittende leerkracht te beschikken over middelen om onderzoek te doen naar, een beroep te doen op of de vergroting van de bij de leerlingen – al dan niet - aanwezige empathie. Middelen hiertoe zijn:
- Het uitvoeren van onderzoek naar de bij de leerlingen aanwezige algemene empathie.
- Activiteiten ter vergroting of verbetering van het empathisch vermogen.
- Lees- en voorleesboeken over anders zijn, bedplassen, vriendjes/vriendinnetjes maken, verhuizen, eenzaamheid, pesten, in de steek worden gelaten, alleen zijn.
- Rollenspellen.
- Meespeeltheater.
- Films.
- Brieven van ouders van slachtoffers.
- Brieven van ex-slachtoffers.
- Manieren om aan den lijve te ervaren wat het is om buitengesloten te worden.
- Spreekbeurt over pesten.

3.3 Conatieve component
Ten aanzien van de conatieve(wils- of streef-)component is een onderscheid te maken tussen school en groepen leerlingen. In beide gevallen trachten zij beiden psychosociale veiligheid te geven. 
De school doet dat door beleid te maken op psychosociale veiligheid, de leerkrachten van groepen 1-3 door voor hun leerlingen regels en pictogrammen toe te passen en de leerkrachten van groepen 4-8 door leerlingen met elkaar regels te laten maken die wekelijks door de leerkracht aan de orde worden gesteld, ze groepsgewijs besproken worden en eventueel  veranderd, en door aan de leerling die zich weigert te houden aan de met elkaar afgesproken regels hulp te bieden. 
Consequenties hiervan zijn dat een school over de volgende producten dient te beschikken:
- Conceptbeleidsplan psychosociale veiligheid basisonderwijs.
- Concrete producten ter invulling van het beleidsplan psychosociale veiligheid.
- Achtergrondinformatie over pesten tussen leerlingen van groepen 1-3.
- Methode om leerlingen van groepen 1-3 middels regels en pictogrammen te leren aan elkaar psychosociale veiligheid te geven.
- Regels en pictogrammen voor groepen 1-3.
- Achtergrondinformatie per regel.
- Lessuggesties per regel.
- Rollenspellen voor het aanleren van sociale vaardigheden voor leerlingen van groepen 1-3.
- Achtergrondinformatie over pesten tussen leerlingen van groepen 4-8.
- Methode om leerlingen van groepen 4-8 verantwoordelijk te maken voor elkaars psychosociale veiligheid.
- Lessuggesties en achtergrondinformatie over ‘anders zijn’.

3.4 Machts- of dwangstrategie
Voor een blijvende attitudeverandering zijn daarnaast drie strategieën nodig. De eerste hiervan is de machts- of dwangstrategie. 
Wanneer namelijk blijkt dat leerlingen in de groep zich bij voortduring weigeren te houden aan de met elkaar afgesproken regels, heeft deze leerling adequate hulp nodig. De eerste stap in deze hulp is de toepassing van de machts-o f dwangstrategie, in de vorm van straffen. Straffen zonder herstelmogelijkheid wordt tegenwoordig terecht niet meer geaccepteerd. Van de andere kant moet een school, bij voortdurende regelovertredingen, echter wel de mogelijkheid hebben duidelijk stelling te nemen. Dit doet zij door het toepassen van straffen, waarvan de uitvoering wordt gecontroleerd. Als het hierbij zou blijven hebben straffen geen tot weinig effect. De straf moet derhalve daarna worden gevolgd door een analyse van het pestgedrag en door het maken van afspraken die op hun beurt weer worden gecontroleerd. Als blijkt dat een leerling wel aan andere leerlingen veiligheid geeft, wordt hij of zij beloond en is de relatie weer hersteld.
De consequenties hiervan zijn dat een school dient te beschikken over:
- Explicitering van het door de school toegepaste beloon- en strafsysteem.
- Een poule van straffen die-  in dit geval – in relatie staan tot pestgedragingen.
- Een door iedere schoolgeleding aanvaarde procedure bij ongewenste omgangsvormen tussen leerlingen.

3.5 Heropvoedende strategie
Als leerlingen echter niet in staat blijken te zijn hun pestgedrag op te geven, is onderzoek door psycholoog of psychiater de volgende stap, die – afhankelijk van de analyse -  een sociale vaardigheidstraining of andere specialistische hulp aanbiedt.

3.6 Psychologische mechanismen strategie
Bij pesten, als vorm van geweld, is, evenals bij elke andere vorm van geweld, sprake van drie groepen  psychologische wetmatigheden of mechanismen. Als men deze niet kent, er geen oplossingen voor heeft, ze weigert te erkennen of toe te passen, is elke methode die dit doet niet alleen zinloos maar ook onethisch. De groepen van mechanismen of wetmatigheden zijn:
- Het zondebokfenomeen, de samenzwering om te zwijgen, het omstandersdilemma en de neiging van ons allen het slachtoffer (een gedeelte van) de schuld te geven, blaming the victim genoemd.
- Rollen, hiërarchie en fasen in een groep; groepsnormen, groepsdruk en groepscohesie.
- Een, met behulp van de sociometrie, verkregen normaalverdeling van sociometrische statustypen.
De consequenties hiervan zijn dat een student – en in later stadium de zittende leerkracht - dient te beschikken over:
- Achtergrondinformatie over bovengenoemde wetmatigheden, psychologische mechanismen, groepsdynamische processen.
- Hulpmiddelen om de negatieve effecten van deze wetmatigheden, psychologische mechanismen en groepsdynamische processen  zoveel  mogelijk te minimaliseren.

Verwerkingsopdrachten
Uit de bovengenoemde en concreet uitgewerkte drie eisen voor een goede aanpak van pesten kunnen nu verwerkingsopdrachten gedestilleerd worden. Als volgt:

- Stel met behulp van de in het Conceptbeleidsplan psychosociale veiligheid genoemde en op de website www.pesten.net geplaatste producten, een aan een school aangepast Beleidsplan psychosociale veiligheid samen.

- Lees vijf op de site geplaatste artikelen over pesten en maak er een samenvatting van.

- Kies een topic op het gebied van pesten, voer dat in de rubriek Zoeken (linksonder op de site www.pesten.net) in, lees de artikelen op dit onderwerp en maak er een samenvatting van.

- Op de website staat in de vierde kolom verticaal de rubriek Checklist. Ga op internet op zoek naar een antipestmethode. Kies er een uit en beoordeel met behulp van de checklist deze methode.

- Kies twee antipestmethoden uit, beoordeel ze met behulp van de checklist en zet de overeenkomsten en verschillen tussen beiden op een rij.

- Beoordeel met behulp van het Beleidsplan psychosociale veiligheid het antipestbeleid van de stage- of willekeurige andere school.

- Beoordeel met behulp van het Beleidsplan psychosociale veiligheid het antipestbeleid van de stage- of willekeurige andere school en geef, met behulp van de tijdens de module opgedane informatie, adviezen ter verbetering van het plan.

- Neem het overzicht van mogelijkheden om buitensluiten tussen leerlingen zoveel als mogelijk te voorkomen en ga binnen de stageschool na wat de school ten aanzien van dit aspect al doet, zou kunnen doen en eventueel zou kunnen verbeteren.

- Ga na wat de school al aan sociale vaardigheidstraining van de kleuters doet en leg dit in het beleidsplan psychosociale veiligheid vast.

- Ga na of de school een sociale vaardigheidstraining toepast die ook zegt pesten aan te pakken. Neem hierbij het verklaringsmodel van geweld en de toelichting op het model ter hand en bedenk drie argumenten voor de stelling dat een sociale vaardigheidstraining, die ook zegt pesten aan te pakken, theoretisch mogelijk dan wel theoretisch onmogelijk is. 

- Ga na wat de school al op antipestgebied doet, leg dit in het Beleidsplan psychosociale veiligheid vast en trek – eventueel - conclusies.

- Stel met behulp van voorbeeldmateriaal (brochures, adviezen, achtergrondinformatie) over cyberpesten een aantal lessen voor de verschillende jaren vast, probeer een of meer lessen over dit onderwerp uit, stel het team op de hoogte van het bestaan ervan en probeer ze op te laten nemen in het beveiligde intranet van de school.

- Stel met behulp van voorbeeldmateriaal (brochures, adviezen, achtergrondinformatie) over cyberpesten een aantal adviezen voor ouders van de verschillende leerjaren samen, stel de leerkrachten van de verschillende groepen hiervan op de hoogte en probeer deze informatie op te laten nemen in het beveiligde intranet van de school.

- Stel met behulp van voorbeeldmateriaal (brochures, adviezen en achtergrondinformatie) de strafbare feiten vast die leerlingen met behulp van de nieuwe media kunnen plegen.

- Maak voor ouders een handzaam overzicht van mogelijke strafbare feiten, die leerlingen met behulp van de nieuwe media kunnen plegen.

- Stel voor leerkrachten een handzaam overzicht van mogelijke strafbare feiten vast, die leerlingen met de nieuwe media kunnen plegen.

- Stel met behulp van voorbeeldmateriaal een aantal columns over pesten voor de ouders van de school samen en informeer de oudervereniging over het bestaan ervan.

- Neem, onder leiding van de docent, een sociogram af, bereken de resultaten, maak een analyse, stel een aanpak vast, bespreek de resultaten, de analyse en de aanpak met de leerkracht, voer de aanpak uit, neem opnieuw de sociogrammethode af, vergelijk de twee data en adviseer wat te doen bij tegenvallend resultaat.

- Voer bovenstaande activiteiten uit, nadat, met behulp van de sociogrammethode, de sociometrische statustype per leerling is berekend.

- Neem, onder leiding van de docent, het Signaleringsinstrument Risicoleerlingen (SIR) af, bereken en interpreteer de resultaten, maak een analyse, stel een aanpak vast, bespreek de resultaten, de analyse en de aanpak met de leerkracht, voer de aanpak uit, neem opnieuw het SIR af, vergelijk de twee groepen data en adviseer wat te doen bij tegenvallend resultaat.

- Stel, met behulp van de in het beleidsplan psychosociale veiligheid genoemde producten, de hulp aan de pester samen, overhandig dit aan de leiding met als doel dat het ter goedkeuring wordt aangeboden aan alle doelgroepen en, eenmaal aanvaard, in het beleidsplan van de school wordt opgenomen.

- Beoordeel een van de volgende antipestmethoden: Apenrotstraining, Challence Day/Over de streep, KiVA, Leefstijl, M5, No Blame Aanpak, PRIMA, Rots en Water en maak hierbij gebruik van:
. De rubrieken op de website www.pesten.net: Persbericht 1 en 2, regel 1 horizontaal; Pestenleaks, regel 1 horizontaal, tweede gedeelte, periode 1995-2003; Challenge Day/Over de streep, regel 3 horizontaal; Hawthorne-effect, regel 3 horizontaal; beter goed gekopieerd, derde kolom verticaal; Mislukkingen, derde kolom verticaal; NIGZ-Prima, derde kolom verticaal; Antipestprojecten, derde kolom verticaal; Nieuws, nummers 006, 018, 037, 040, 051, 065, 069, 071, 072, 081-085-4; NJI, vierde kolom verticaal; Plagiaat, vierde kolom verticaal; Kinderombudsman, vierde kolom verticaal; Zeger Wijnands, vierde kolom verticaal; dr. Frits Goossens, VU, vierde kolom verticaal; KiVA, vijfde kolom verticaal; RvT RUG, vijfde kolom verticaal.
. De rubriek , zoals geplaatst op www.alsjewordtbuitengesloten.nl.

Ook andere geweldproblemen
Pesten tussen leerlingen is geweld, een ongewenste omgangsvorm. Naast geweld of ongewenste omgangsvormen tussen leerlingen, kan hiervan ook sprake zijn tussen leerlingen en leerkrachten, leerkrachten en leerlingen, personeel onderling, tussen school en ouders en tussen ouders en school. Weer andere vormen van geweld zijn: pesten op het werk, geweld in de sport, huiselijk geweld, kindermishandeling, seksueel misbruik, seksuele intimidatie, geweld in tehuizen voor senioren, geweld tegen senioren, seksueel geweld in het leger, geweld tegen homoseksuelen, geweld in het uitgaansleven.
Aangezien bij al deze vormen van geweld (bijna) altijd sprake is van de hierboven genoemde partijen en mechanismen en we de beschikking hebben over een probleemoplossingsstrategie om geweld structureel aan te pakken, beschikken we over alle elementen om ook deze geweldproblemen aan te pakken. Dit wil niet zeggen dat een leerkracht al deze problemen moet kunnen oplossen, het biedt echter wel de mogelijkheid aan de leerkracht en de school op eenvoudige wijze niet alleen een kader bij alle mogelijke vormen van geweld, maar ook alle mogelijke projecten op dit gebied in te perken. 

Expertisecentrum Geweld
Om die reden pleitte ik in het decembernummer van het vakblad voor docenten Lichamelijke Opvoeding voor een Expertisecentrum Geweld, te verbinden aan de Academies voor lichamelijke Opvoeding. 

Voorwaarden
Bovenstaande aanpak wil ik graag, onder mijn voorwaarden, overdragen aan derden. Deze voorwaarden zijn strikt vanwege het feit dat , wanneer een school of opleiding zegt mijn aanpak toe te passen en een leerling onverhoopt vanwege pesten een einde aan het leven van een pester of van zichzelf maakt, ik door de school of de opleiding verantwoordelijk kan worden gesteld voor deze (zelf)moord. Dit verwijt betreft niet alleen een (zelf)moord, maar ook andere, minder dramatische, gevolgen van pesten, zoals een verwoest zelfbeeld, faalangst, grote gevoelens van eenzaamheid, depressie, automutilatie en andere aangetoonde gevolgen van pesten. Het staat derden derhalve niet vrij om, met behulp van bovengenoemde eisen en hulpmiddelen, een eigen pabo-module pesten/geweld te maken.
c Bob van der Meer
Psycholoog
Europees Expertisecentrum voor Veiligheid (E2V2)
p/a Hildebrandstraat 14
5242 GE Rosmalen
073-5217753 06-20406009 Dit e-mail adres is beschermd door spambots, u heeft Javascript nodig om dit onderdeel te kunnen bekijken www.pesten.net 





 



 



 
© 2017 Bob van der Meer